साईमत न्यूज नेटवर्क –
भारतात लवकरच कागदी नोटांऐवजी पॉलिमर (प्लास्टिक) चलनी नोटा वापरात येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. वाढती रोकड मागणी, नोटांच्या छपाईवरील वाढता खर्च आणि खराब होणाऱ्या नोटांचे प्रमाण लक्षात घेऊन रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) पुन्हा एकदा पॉलिमर नोटांच्या प्रस्तावाचा विचार करत असल्याची माहिती समोर आली आहे.
माहितीनुसार, RBI च्या पाटणा आणि मुंबई येथे झालेल्या मागील दोन संचालक मंडळ बैठकींमध्ये या विषयावर सविस्तर चर्चा झाली आहे. सध्या वापरात असलेल्या कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलिमर नोटा अधिक टिकाऊ असून त्यांचे आयुष्यही जास्त असल्याने हा पर्याय आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकतो, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
सूत्रांच्या माहितीनुसार, पॉलिमर नोटांच्या छपाईचा खर्च तुलनेने कमी असून ATM प्रणालीदेखील या नोटा ओळखू शकतील, अशी तांत्रिक क्षमता आता विकसित झाली आहे. त्यामुळे या प्रकल्पासाठी पायलट टप्पा सुरू करण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
RBI च्या वार्षिक अहवालानुसार, 2024-25 या आर्थिक वर्षात नोटांच्या छपाईवर तब्बल 6,372.8 कोटी रुपये खर्च झाला आहे. हा खर्च मागील वर्षाच्या तुलनेत लक्षणीय वाढलेला आहे. तसेच खराब आणि फाटलेल्या नोटांचे प्रमाणही मोठ्या प्रमाणात वाढून 23.8 अब्ज नोटा बाद करण्यात आल्या आहेत.
यामध्ये प्रामुख्याने 500 रुपयांच्या नोटांचे प्रमाण सर्वाधिक असून त्यानंतर 100 रुपयांच्या नोटांचा क्रमांक लागतो. देशातील चलन प्रवाहही वाढून 42.86 ट्रिलियन रुपयांवर पोहोचला असून रोकड वापर अद्यापही मोठ्या प्रमाणात कायम असल्याचे दिसून येते.
दरम्यान, जगातील सुमारे 60 देशांमध्ये आधीच पॉलिमर नोटांचा वापर सुरू आहे. ऑस्ट्रेलियाने 1988 मध्ये सर्वप्रथम अशा नोटा सुरू केल्या होत्या. त्यानंतर कॅनडा, सिंगापूर, मलेशिया, इंडोनेशिया आणि थायलंडसह अनेक देशांनी हा पर्याय स्वीकारला आहे.
भारताने यापूर्वी 2012 मध्ये पाच शहरांमध्ये पायलट प्रकल्प म्हणून पॉलिमर नोटा आणण्याचा प्रयत्न केला होता, मात्र काही तांत्रिक अडचणींमुळे तो पुढे राबवला गेला नव्हता. आता आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे हा प्रकल्प पुन्हा मार्गी लागण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
