फटाक्यांमुळे पर्यावरण, मानव आरोग्य, प्राणी-पक्षी, समाज आणि अर्थव्यवस्था सगळ्यांवरच गंभीर परिणाम
दिवाळी सण हा भारतातील सर्वात आनंदाचा आणि मोठ्या उत्साहात साजरा केला जाणारा सण आहे. या सणात प्रत्येकजण आपले घर सजवतो, दिवे लावतो, नवीन कपडे परिधान करतो आणि कुटुंबासह आनंद साजरा करतो. दिवाळी म्हटली की, सर्वांना आठवते ती गोष्ट म्हणजे फटाके. रंगीत प्रकाशात आकाश उजळून निघते, कानठळ्या बसवणारे आवाज संपूर्ण वातावरणात पसरतात आणि क्षणिक उत्साह निर्माण होतो. मात्र, या सणातील ही एक प्रथा अनेक दुष्परिणाम घडवून आणते. फटाक्यांमुळे पर्यावरण, मानव आरोग्य, प्राणी-पक्षी, समाज आणि अर्थव्यवस्था सगळ्यांवरच गंभीर परिणाम होतात. खरं तर सण साजरे करताना आनंदात हरवणं स्वाभाविक आहे. पण त्याच वेळी आपल्या कृतींचा परिणाम निसर्गावर आणि समाजावर काय होतो हे जाणून घेणं तेवढंच महत्त्वाचं आहे. म्हणूनच चला आता फटाक्यांचे दुष्परिणाम सविस्तर पाहू या…
फटाक्यांचा पर्यावरणावर परिणाम
फटाके फोडल्यावर वातावरणात मोठ्या प्रमाणावर रासायनिक वायू पसरतात. या वायूंमध्ये कार्बन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन मोनॉक्साइड, नायट्रोजन ऑक्साइड, ॲल्युमिनियम पावडरचे कण आणि इतर धोकादायक रसायनांचा समावेश असतो. हे सर्व वायू वातावरणातील ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी करून हवेचे प्रदूषण प्रचंड वाढवतात. दिवाळीनंतर मोठ्या शहरांमध्ये हवेची गुणवत्ता निर्देशांक (एक्यूआय) धोकादायक पातळीवर पोहोचते. त्याचा थेट परिणाम श्वसनसंस्थेवर होतो. हवेत वाढलेले सूक्ष्म धूलिकण (पीएम २.५ आणि पीएम १०) फुफ्फुसात जाऊन श्वसनाचे आजार निर्माण करतात. याशिवाय फटाक्यांमुळे निर्माण होणारा धूर हरितगृह परिणामाला चालना देतो. त्यामुळे वातावरणातील तापमान वाढते आणि हवामान बदलावर नकारात्मक परिणाम होतो. जागतिक तापमानवाढीसारख्या गंभीर समस्यांमध्ये फटाक्यांचाही वाटा आहे.दुसरा मोठा परिणाम म्हणजे ध्वनी प्रदूषण. फटाक्यांचा आवाज १२० ते १४० डेसिबलपर्यंत जातो. ही पातळी मानवी कानांसाठी अत्यंत धोकादायक आहे. अशा तीव्र आवाजामुळे कानांचे पडदे आणि श्रवणेंद्रियावर ताण येतो. काही वेळा कायमस्वरूपी श्रवणशक्ती कमी होऊ शकते. तसेच फटाक्यांचे अवशेष आणि रासायनिक घटक जमिनीवर साचतात किंवा पाण्याच्या प्रवाहात वाहून जातात. त्यामुळे मातीचे आणि पाण्याचे प्रदूषण वाढते. जलस्रोतांमधील प्राण्यांचे आयुष्य धोक्यात येते. या सर्वामुळे पर्यावरणीय समतोल बिघडतो.
मानवाच्या आरोग्यावर होणारे परिणाम
फटाक्यांमुळे होणारे हवेचे आणि ध्वनी प्रदूषण मानवी आरोग्यास गंभीर धोका निर्माण करतात. सर्वप्रथम श्वसनसंस्थेवर परिणाम होतो. फटाक्यांमधून निघणारे धूलिकण आणि रासायनिक वायू श्वासाद्वारे शरीरात जातात. यामुळे दम्याचे झटके, खोकला, श्वास लागणे, छातीत जळजळ, डोळ्यांची जळजळ आणि पाणी येणे अशा समस्या निर्माण होतात. विशेषतः लहान मुले, वृद्ध नागरिक आणि दम्याचे रुग्ण यांना याचा सर्वाधिक त्रास होतो. दिवाळीनंतर रुग्णालयांमध्ये श्वसनाच्या तक्रारी घेऊन येणाऱ्या रुग्णांची संख्या झपाट्याने वाढते, हे वैद्यकीयदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे. दुसरा महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे श्रवणेंद्रियांवर होणारा ताण. तीव्र आवाजामुळे कान दुखणे, चक्कर येणे, डोकेदुखी, मानसिक ताण आणि झोपेच्या समस्या उद्भवतात. लहान मुलांच्या श्रवणेंद्रियांवर याचा दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. फटाके फोडताना अपघात होण्याचाही धोका मोठा असतो. चुकीच्या पद्धतीने फोडलेले फटाके हाताला, चेहऱ्याला किंवा डोळ्यांना इजा करतात. दरवर्षी अनेक मुले भाजण्याच्या दुर्घटनांचा बळी ठरतात. काही वेळा हे अपघात गंभीर स्वरूपाचे असतात आणि कायमस्वरूपी अपंगत्व येऊ शकते. याशिवाय फटाक्यांमुळे निर्माण होणारे रासायनिक प्रदूषण त्वचेवर परिणाम करते, ॲलर्जीसारख्या समस्या निर्माण होतात. सतत धूर आणि आवाजात राहिल्याने मानसिक थकवा, चिडचिड आणि अस्वस्थता वाढते.
फटाके निसर्गातील निरपराध प्राणी-पक्ष्यांसाठी ठरताहेत त्रासदायक
फटाक्यांचा सर्वाधिक नकारात्मक परिणाम प्राणी-पक्ष्यांवर होतो. घरगुती प्राणी. विशेषतः कुत्रे, मांजरी यांना तीव्र आवाजाची अतिशय संवेदनशीलता असते. फटाके वाजल्यावर ते घाबरून पळून जातात, लपतात किंवा अपघातात सापडतात. पक्ष्यांचे श्रवणेंद्रियही अतिशय संवेदनशील असते. जोरदार आवाजामुळे पक्ष्यांचा समतोल बिघडतो, ते दिशाभूल होतात, झाडांवरून खाली पडतात आणि काही वेळा मृत्यूसुद्धा ओढवतो. फटाक्यांचे अवशेष पाण्यात मिसळल्याने जलचर प्राण्यांचे जीवही धोक्यात येते. विषारी रासायनिक पदार्थ त्यांच्या शरीरात जाऊन त्यांचे आरोग्य बिघडवतात किंवा मृत्यू होतो. या प्रकारे फटाके निसर्गातील निरपराध प्राणी-पक्ष्यांसाठी प्रचंड त्रासदायक ठरतात.
आर्थिक परिणाम
फटाक्यांवर दरवर्षी कोट्यवधी रुपये खर्च होतात. लोक आपला मोठा पैसा काही सेकंदात जळून जाणाऱ्या फटाक्यांवर खर्च करतात. जर हाच पैसा शिक्षण, आरोग्य, सामाजिक विकास, पर्यावरण संवर्धन अशा उपयुक्त कामांसाठी वापरला गेला तर समाजाला खूप मोठा फायदा होऊ शकतो. याशिवाय फटाक्यांमुळे निर्माण होणारे प्रदूषण कमी करण्यासाठी शासनाला स्वच्छता मोहीम, प्रदूषण नियंत्रण आणि आरोग्य सेवांवर अतिरिक्त खर्च करावा लागतो. म्हणजेच फटाक्यांमुळे समाजावर अप्रत्यक्ष आर्थिक भारही वाढतो. फटाके बनवणाऱ्या उद्योगांमध्ये काम करणाऱ्या मजुरांचे आरोग्यही धोक्यात असते. हे मजूर दिवसरात्र रासायनिक पदार्थांच्या संपर्कात असतात. यामुळे त्यांना श्वसनाचे आजार, त्वचारोग, डोळ्यांचे आजार होतात. अनेक वेळा कामाच्या ठिकाणी अपघात होऊन जीवितहानीही होते. त्यामुळे हा उद्योग आर्थिकदृष्ट्या लाभदायक वाटला तरी समाजासाठी तो धोकादायक ठरतो.
सामाजिक आणि नैतिक जबाबदारी
फटाके फोडणे हा आनंदाचा भाग असला तरी त्यामागे सामाजिक जबाबदारीही ओळखणे गरजेचे आहे. आपल्यामुळे दुसऱ्यांना त्रास होऊ नये, ही माणूस म्हणून आपली मूलभूत जबाबदारी आहे.फटाक्यांचा आवाज वृद्ध व्यक्ती, लहान मुले, आजारी लोक यांना त्रासदायक ठरतो. काही रुग्णालयांच्या जवळपास फटाके फोडल्यामुळे रुग्णांना प्रचंड त्रास होतो. तसेच विद्यार्थ्यांना अभ्यासात अडथळा निर्माण होतो. हे केवळ वैयक्तिक नव्हे तर सामाजिक प्रश्न आहे. तसेच निसर्गावर आणि प्राणी-पक्ष्यांवर होणारे परिणामही आपण दुर्लक्षित करू शकत नाही. म्हणून सण साजरा करताना आनंदाबरोबरच जबाबदारीची जाणीव ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
पर्यावरणपूरक पर्याय
फटाक्यांचा वापर कमी करून सुद्धा दिवाळी आनंदात साजरी करता येते. आज अनेक पर्यावरणपूरक पर्याय उपलब्ध आहेत. पारंपरिक मातीचे दिवे : मातीचे दिवे दिवाळीच्या सणाची खरी ओळख आहेत. हे दिवे पर्यावरणास सुरक्षित आणि सुंदर प्रकाश देणारे आहेत. इलेक्ट्रिक लाइट्स आणि सजावट : आधुनिक एलईडी दिव्यांमुळे कमी ऊर्जा खर्चात अधिक प्रकाश मिळतो. ग्रीन फटाके : अलीकडच्या काळात वैज्ञानिकांनी असे फटाके तयार केले आहेत जे पारंपरिक फटाक्यांपेक्षा कमी प्रदूषण करतात. मात्र यांचाही वापर मर्यादित प्रमाणातच करणे योग्य ठरेल. सामुदायिक कार्यक्रम : वैयक्तिक फटाके फोडण्याऐवजी एकत्रित सांस्कृतिक कार्यक्रम, संगीत, नृत्य किंवा दीपोत्सव आयोजित केल्याने आनंदही वाढतो आणि प्रदूषणही कमी होते. शाळा, महाविद्यालये, सामाजिक संस्था आणि ग्रामपंचायती “ग्रीन दिवाळी” मोहिमा राबवून समाजात जागृती निर्माण करत आहेत. आपणही यामध्ये सक्रिय सहभाग घेऊन समाजात सकारात्मक बदल घडवू शकतो.
निसर्गाशी मैत्री केल्यास निसर्ग सुरक्षित
फटाके फोडल्याने मिळणारा आनंद काही सेकंदांचा असतो, पण त्याचे परिणाम मात्र दीर्घकालीन आणि गंभीर असतात. हवेचे प्रदूषण, ध्वनी प्रदूषण, प्राणी-पक्ष्यांना होणारा त्रास, मानवी आरोग्यावर परिणाम, आर्थिक नुकसान आणि पर्यावरणीय समतोल बिघडणे हे सर्व फटाक्यांचे दुष्परिणाम आपल्या सर्वांसमोर स्पष्ट आहेत. म्हणूनच सण साजरा करताना जबाबदारीने वर्तन करणे आवश्यक आहे. दिवाळी ही आनंदाची, प्रकाशाची आणि एकतेची भावना वाढवणारी आहे. विनाशाची नव्हे. फटाक्यांचा वापर कमी करून आपण स्वच्छ, शांततामय आणि पर्यावरणपूरक दिवाळी साजरी करू शकतो. आपण जर निसर्गाशी मैत्री केली तरच निसर्ग आपल्यासाठी सुरक्षित राहील. चला तर मग या दिवाळीत फटाक्यांपासून दूर राहू या, पर्यावरणपूरक दिवाळी साजरी करू या आणि आपल्या भावी पिढ्यांसाठी स्वच्छ व आरोग्यदायी वातावरण निर्माण करू या…!
– प्रवीण वसंतराव पाटील
खुबचंद सागरमल विद्यालय,
छत्रपती शिवाजी नगर, जळगाव.
