खगोलप्रेमींसाठी आजची (९ जून) संध्याकाळ अत्यंत खास आणि अविस्मरणीय असणार आहे. सूर्यमालेतील दोन सर्वात तेजस्वी आणि बलाढ्य ग्रह, म्हणजेच ‘शुक्र’ (Venus) आणि ‘गुरु’ (Jupiter) आज एकमेकांच्या अत्यंत जवळ येणार आहेत. खगोलशास्त्रामध्ये या विहंगम दृश्याला ‘ग्रहांची युती’ (Conjunction) असे म्हटले जाते. ही अपूर्व खगोलीय घटना आज संपूर्ण महाराष्ट्रासह देशभरात उघड्या डोळ्यांनी सहज पाहता येणार आहे.
जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असलेल्या ‘नॅशनल जिओग्राफिक’ (National Geographic) संस्थेने आपल्या विज्ञान वृत्तात या अद्भुत घटनेचे ‘कॉस्मिक किस’ (Cosmic Kiss) असे अतिशय सुंदर वर्णन केले आहे.
वेळ आणि दिशा: कधी व कुठे पाहाल?
पश्चिम आकाशात सूर्यास्तानंतर लगेचच, म्हणजेच संध्याकाळी ७:३० ते रात्री ८:३० या वेळेत हे विहंगम दृश्य अनुभवता येईल. साधारण ८:३० नंतर हे ग्रह क्षितीजाखाली मावळू लागतील, त्यामुळे संध्याकाळी ७:४५ ते रात्री ८:१५ ही वेळ निरीक्षणासाठी सर्वोत्तम असेल, अशी माहिती खगोल विश्लेषकांनी दिली आहे. अंधार पडू लागताच पश्चिम क्षितीजावर हिऱ्यासारखा लखलखणारा शुक्र आणि त्याच्या शेजारी काहीसा पिवळसर रंगाचा भव्य गुरु ग्रह नागरिकांना स्पष्टपणे पाहता येईल.
प्रत्यक्षात कोट्यवधी किलोमीटरचे अंतर!
खगोलशास्त्रज्ञांच्या मते, ही घटना म्हणजे अंतराळातील एक सुंदर ‘दृष्टीभ्रम’ (Optical Illusion) आहे. पृथ्वीवरून पाहताना हे दोन ग्रह अवघ्या 1.5^\circ ते 1.6^\circ कोणीय अंतरावर (Angular Distance) शेजारी शेजारी दिसतील. मात्र, प्रत्यक्षात हे दोन्ही ग्रह एकमेकांच्या जवळ आलेले नसतात. युतीदरम्यान शुक्र ग्रह पृथ्वीपासून सुमारे १८ कोटी किलोमीटर अंतरावर असेल, तर गुरु ग्रह तब्बल ९० कोटी किलोमीटर अंतरावर असणार आहे. पृथ्वीवरून पाहताना ते एकाच दृष्टीरेषेत आल्यामुळे ते अगदी शेजारी आल्याचा भास होतो.
एका बाजूला ‘चंद्र नसलेला’ शुक्र, तर दुसरीकडे ‘उपग्रहांचा राजा’ गुरु
या युतीच्या निमित्ताने अंतराळातील एक मोठी विषमता पाहायला मिळणार आहे. शुक्राला स्वतःचा एकही नैसर्गिक चंद्र (उपग्रह) नाही. याउलट, गुरु हा सूर्यमालेतील ‘उपग्रहांचा राजा’ मानला जातो, ज्याला तब्बल ९५ अधिकृत चंद्र आहेत. आज जर नागरिकांनी साध्या बायनॉक्लर्स किंवा लहान दुर्बिणीतून पाहिले, तर गुरु ग्रहाच्या शेजारी त्याचे आयो, युरोपा, गॅनिमिड आणि कॅलिस्टो हे चार मोठे गॅलिलियन चंद्र स्पष्टपणे लहान ठिपक्यांसारखे पाहता येतील.
अंधश्रद्धेला बळी पडू नका: वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवा!
”अशा खगोलीय घटनांचे मानवी जीवनावर किंवा राशींवर कोणतेही बरे-वाईट ज्योतिषीय प्रभाव पडत नसतात. हे केवळ केपलरच्या ग्रहांच्या गतीविषयक नियमांचे आणि भौमितिक मांडणीचे एक सुंदर नैसर्गिक गणित आहे. आज महाराष्ट्रात आकाश मुख्यत्वे निरभ्र राहण्याची शक्यता असल्याने, नागरिकांनी कोणत्याही अंधश्रद्धेला बळी न पडता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून आपल्या घराच्या गच्चीवरून या विलोभनीय दृश्याचा आनंद घ्यावा.”
— अविनाश टाके (खगोलप्रेमी व सामाजिक कार्यकर्ते
